Di sản độc nhất, kết hợp hài hòa giữa cung đình và dân gian

Trò Xuân Phả là loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc sắc, được hình thành và lưu truyền qua hơn một thiên niên kỷ. Điểm nổi bật của trò diễn là sự tái hiện sinh động hình ảnh năm quốc gia cổ gồm Trung Hoa, Hòa Lan, Tú Huần, Chăm Pa và Ai Lao đến triều kiến vua Nam Việt. Không gian biểu diễn gắn với Nghè Xuân Phả (xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa) – nơi lưu giữ trọn vẹn giá trị lịch sử và văn hóa của di sản.

Sự hòa quyện giữa âm thanh trống, chiêng, điệu múa uyển chuyển và trang phục mang màu sắc riêng của từng đoàn sứ giả đã tạo nên một bức tranh nghệ thuật đa sắc, vừa mang phong vị cung đình trang nghiêm, vừa đậm chất dân gian mộc mạc. Chính sự kết hợp độc đáo này đã làm nên giá trị riêng biệt, giúp Trò Xuân Phả nổi bật trong hệ thống các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Không chỉ dừng lại ở yếu tố nghệ thuật, trò diễn còn phản ánh sinh động mối quan hệ giao lưu văn hóa, đồng thời khẳng định vị thế của Đại Việt trong bối cảnh lịch sử khu vực. Mỗi động tác, mỗi tiết tấu đều thể hiện tư duy thẩm mỹ tinh tế và sức sáng tạo của cộng đồng cư dân xứ Thanh.

Dấu ấn lịch sử từ truyền thuyết đến sử liệu

Theo truyền thuyết dân gian, Trò Xuân Phả ra đời từ thời nhà Đinh (thế kỷ X), gắn với sự kiện Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn và dựng nền độc lập. Hình ảnh “ngũ quốc chư hầu” đến triều kiến đã được người dân địa phương ghi nhớ, tái hiện và lưu truyền dưới dạng một trò diễn mang đậm tính biểu tượng lịch sử.

Trải qua các triều đại, đặc biệt là thời Lê Sơ, Trò Xuân Phả tiếp tục được hoàn thiện cả về nội dung lẫn hình thức biểu diễn. Các tư liệu lịch sử cho thấy, trò diễn không chỉ phục vụ đời sống văn hóa tinh thần mà còn góp phần phản ánh mối quan hệ bang giao, khẳng định uy tín quốc gia trong khu vực.

Dù có những biến đổi theo thời gian, giá trị cốt lõi của Trò Xuân Phả vẫn được bảo tồn, trở thành một “bảo tàng sống” về lịch sử và văn hóa dân tộc.

Không gian văn hóa đặc sắc và thời điểm tổ chức truyền thống

Trò Xuân Phả được tổ chức tại Nghè Xuân Phả, thuộc xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa – vùng đất giàu truyền thống lịch sử, gắn với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Lễ hội thường diễn ra vào ngày 9–10 tháng 2 âm lịch hằng năm, khi tiết xuân lan tỏa khắp nơi. Đây là thời điểm thuận lợi để cộng đồng tổ chức các hoạt động văn hóa ngoài trời, đồng thời thu hút đông đảo du khách thập phương về tham dự, chiêm ngưỡng.

Bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại

Năm 2016, Trò Xuân Phả được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Sự ghi nhận này không chỉ khẳng định giá trị đặc biệt của trò diễn mà còn mở ra cơ hội để đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Hiện nay, cộng đồng địa phương đóng vai trò trung tâm trong việc gìn giữ và truyền dạy di sản. Các nghệ nhân cao tuổi tận tâm truyền nghề cho thế hệ trẻ, đảm bảo tính liên tục và nguyên bản của nghệ thuật truyền thống. Nhiều người đã gắn bó với Trò Xuân Phả hàng chục năm, trở thành “linh hồn” của di sản.

Bên cạnh đó, Trò Xuân Phả ngày càng được quảng bá rộng rãi thông qua các chương trình biểu diễn trong và ngoài nước. Các hoạt động trải nghiệm, tham quan có hướng dẫn cũng được tổ chức, giúp du khách không chỉ thưởng thức mà còn trực tiếp tìm hiểu, thực hành những động tác cơ bản của trò diễn.

Khẳng định giá trị bền vững của di sản

Trò Xuân Phả không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo mà còn là biểu tượng sinh động của tinh thần đoàn kết, giao lưu văn hóa và ý thức gìn giữ truyền thống của người Việt. Với giá trị lịch sử – nghệ thuật sâu sắc, di sản này tiếp tục khẳng định sức sống bền bỉ trong đời sống đương đại, đồng thời góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong hành trình khám phá xứ Thanh, Trò Xuân Phả chính là điểm dừng chân giàu ý nghĩa, nơi mỗi người có thể cảm nhận rõ nét hồn cốt văn hóa Việt qua một di sản ngàn năm được gìn giữ và lan tỏa.

Lê Thơ, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công