Người dân xem diễn trò trong Lễ hội truyền thống Xuân Phả

Theo sử sách ghi lại, Xuân Phả xưa vốn có tên là láng Trang, thuộc huyện Lôi Dương. Đến khoảng thế kỷ XV, làng đổi tên thành Xuân Phổ, rồi sau đó mới mang tên Xuân Phả như ngày nay. Vùng đất này đã có cư dân tụ cư từ hàng nghìn năm trước, cùng nhau dựng xây đời sống và bồi đắp nên những giá trị văn hóa giàu bản sắc. Những di tích như nghè Đệ nhất thờ Đại Hải Long Vương, nghè Đệ Nhị thờ thần Cao Minh Linh Quang, chùa Tạu… không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là minh chứng cho chiều sâu văn hóa của một làng cổ.

Các nghệ nhân trình diễn trò Xuân Phả tại Lễ hội Lam Kinh

Trong ký ức bao thế hệ người dân, câu ca “Ăn bánh với giò không bằng xem trò làng Láng” đã trở thành niềm tự hào sâu sắc. “Trò làng Láng” ở đây chính là trò Xuân Phả – một trong những di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của người dân Xuân Phả nói riêng, của xứ Thanh nói chung.

Các nghệ nhân trình diễn trò Xuân Phả tại đêm chung kết hội diễn văn nghệ quần chúng

Nguồn gốc của trò Xuân Phả đến nay vẫn còn nhiều giả thuyết. Có ý kiến cho rằng trò diễn xuất hiện từ thời Nhà Đinh, trong khi giả thuyết khác lại gắn với thời Nhà Lê sơ sau chiến thắng giặc Minh. Tuy chưa có lời giải thống nhất, nhưng trong tâm thức người dân, trò Xuân Phả là di sản được hun đúc từ thời vua Đinh và được truyền lại qua nhiều thế hệ bằng hình thức truyền khẩu.

Các nghệ nhân trình diễn trò Xuân Phả tại đêm chung kết hội diễn văn nghệ quần chúng

Truyền thuyết kể rằng, khi đất nước lâm nguy, sứ giả nhà vua trong hành trình tìm kế đánh giặc đã dừng chân bên bờ sông Chu và được Thành hoàng làng báo mộng hiến kế. Nhờ đó, vua đánh thắng giặc, đất nước thanh bình. Để ghi nhớ công lao ấy, nhà vua đã sắc phong Thành hoàng làng là “Đại Hải Long Vương Hoàng Lang tướng quân”, đồng thời ban thưởng cho dân làng những điệu múa hát đặc sắc của các nước chư hầu đến triều cống. Từ đó, năm điệu trò cổ gồm Hoa Lang, Ai Lao, Chiêm Thành, Ngô Quốc và Lục Hồn Nhung (Tú Huần) ra đời, trở thành hồn cốt của trò Xuân Phả.

Hằng năm, vào ngày mùng 9 và 10 tháng 2 âm lịch, hội làng Xuân Phả được tổ chức trang trọng với hai phần lễ và hội. Phần lễ diễn ra linh thiêng với các nghi thức rước văn-rước sắc, tế Thành hoàng, thể hiện lòng tri ân sâu sắc của người dân đối với tiền nhân. Phần hội lại sôi động với các trò chơi dân gian như thi kéo co, kéo hội và đặc biệt là 5 điệu múa Trò Xuân Phả .

Mỗi trò diễn phản ánh hình ảnh các quốc gia, bộ tộc xưa đến triều cống Đại Việt. Từ Hoa Lang, Ai Lao đến Chiêm Thành hay Tú Huần, tất cả đều được thể hiện qua những động tác vừa mạnh mẽ, dứt khoát, vừa uyển chuyển, nhịp nhàng, tạo nên sức hút đặc biệt đối với người xem.

Dẫu từng có giai đoạn bị gián đoạn, mai một, nhưng bằng nỗ lực của chính quyền và người dân, trò diễn và lễ hội Xuân Phả đã được khôi phục mạnh mẽ từ đầu những năm 2000. Đặc biệt, năm 2016, trò Xuân Phả vinh dự được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – một dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị bền vững của loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Năm 2026, lễ hội truyền thống Xuân Phả tiếp tục được tổ chức quy mô cấp xã trong hai ngày 27–28/3 (tức mùng 9–10/2 âm lịch) tại Nghè Thành hoàng làng Xuân Phả-Thôn Xuân Phả 1, xã Thọ Xuân. Đây không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ công đức tiền nhân mà còn là cơ hội quảng bá, lan tỏa giá trị di sản đến với đông đảo du khách.

Các nghệ nhân trình diễn trò Xuân Phả tham gia liên hoan tuyên truyền cổ động chào mừng Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025-2030

Có thể khẳng định, hội làng Xuân Phả không chỉ đơn thuần là một lễ hội dân gian mà còn là biểu tượng của sức sống văn hóa bền bỉ. Những trò diễn đặc sắc nơi đây đã và đang góp phần làm nên diện mạo phong phú cho văn hóa xứ Thanh, đồng thời khẳng định giá trị trường tồn của di sản văn hóa dân tộc. Xuân Phả hôm nay vẫn đang mở rộng vòng tay, mời gọi du khách về chiêm ngưỡng, cảm nhận và thêm yêu những tinh hoa mà cha ông để lại.

Lê Thơ, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công